جامعه شناسي هنر و نقش ايدئولوژی
چند وقتی هست موضوع نقش ایدئولوژی در هنر برام جالب شده. جذابییتش از اونجا شروع شد که میخواستم ببینم برخورد جوامع دیگه در این مقوله در دورانهای مختلف به چه صورت بوده.و محدودییتهایی که ایجاد شده عاقبت به کجا انجامیده. آیا هنرمند مجبور شده برای بقاء ، هنرش رو در خدمت ایدئولوژی به کار بگیره؟ و جالبتر از همه روند تفکر آقایان به چه ترتیب بوده که ما امروز در ایران به اینجا رسیدیم.
اطلاعات من در حوزه جامعه شناسی و هنر در حقیقت به صفر میل میکنه. و شاید پایین تر از یک فرد معمولی, این که گفتم فقط ذهنییات خودم هست که بیشتر با ایجاد محدودییت های چشمگیر سه چهار سال اخیر شکل گرفته. البته مطالعه کتابهای بسیار ابتدایی از جامعه شناسی رو شروع کردم که امیدوارم در این روزگار آشفته بنده به جایی برسه.
متن زیر نوشته خانم زهرا ره ن ورد هست،که در مجله هنرهای زیبا (مجله علمي - پژوهشي هنر و معماری پردیس هنرهای زیبا دانشگاه تهران) در سال 1380 به چاپ رسیده. قسمتهایی از آن رو اینجا مینویسم.به نظرم اومد شاید مرورش برای دوستان جالب باشه. فایل کامل پی دی اف هم من پیدا کردم اگر مقبول افتاد، میتونم بفرستم.
متأسفانه آرشیو اینترنتی مجله دقیقآ همین شماره رو نداره.
امیدوارم سرکار خانم ره ن ورد راضی باشند.
ارتباط جامعه شناسي هنر و ايدئولوژي از مهمترين رويكردها در قلمرو نظريه پردازي و نقد هنري است. جامعه شناسي هنر، به عنوان يك علم و ايدئولوژي، به عنوان متغير تاثيرگذار بر دانش اجتماعي مذكور، به رويكرد مطرح محافل، صاحبنظران، نظريه پردازان و منتقدان هنري، تبديل شده است.
پيرامون اين رويكرد مطرح سوالاتي شكل مي گيرد. مانند:
آيا ايدئولوژي بر توليد خلاقانه هنر تاثير دارد؟
آيا ايدئولوژي بر شناخت اجتماعي از هنر موثر است؟
آيا ايدئولوژي مي تواند به عنوان عامل موثر بر نقد هنري، مطرح شود؟
در قلمروي وسيعتر، اين سوال مطرح است كه آيا دانشهاي بشري و فراورده هاي آن به نحوي متاثر از ايدئولوژي هستند يا درون جوش و درون ذاتند يا براساس واقعيت هاي موجود شكل مي گيرند؟
مجموعه سوالات فوق بهانه اي شد كه اين تحقيق شكل گرفته و ارتباط بين ايدئولوژي و جامعه شناسي هنر، با مروري بر مكاتب واقع گرايي انتقادي- واقع گرايي اجتماعي مكتب فرانكفورت، ساختارگرايي و مكتب عشق... مورد بررسي قرار گيرد.
نتيجه گيري مقاله حاكي از اين است كه ايدئولوژي، به دليل داشتن بايدها و نبايدها... چونان حاكمي سخت گير... هنر را تحت سلطه خود گرفته و آن را، از عرصه خلاقيت و شفافيت و صداقت كه خاص هنر و هنرمنديست به عرصه «فرمايش» و «ديكته» سوق مي دهد، مگر اينكه به عشق و ايمان تبديل شده و به كليه حوزه هاي خودآگاه و ناخودآگاه هنرمند نفوذ نمايد.
در آغار باید به این سخن خوش بینانه و پر اهمیت (تری ایگلتون) منتقد بزرگ هنری اشاره شود که: نقد باید از مرحله ایدئولوژی ماقبل تاریخی خود بگسلد و به نوعی علم تبدیل شود. زیرا از دیدگاه ایگلتون متون واقعیت تاریخی را منعکس نمی کنند.
این سرآغاز خوشبینانه نباید ما را امیدوارکند که تری ایگلتون در نقادی های خود ایدئولوژی گریز بوده است، بلکه پیوسته گریز از ایدئولوژی در نقد و جامعه شناسی هنر، یک آرروو دست نایافتنی برای متفکران و هنر مندان بوده است.
ره یافت جامعه شناسی هنر، بر آنست که آثار هنری را از زاویه انگیره های هنرمند، خاستگاه طبقاتی یا اعتقادی هنرمند، مخاطبین هنر، سفارش دهندگان هنر ،ارتباط هنر و شکل هنری با مناسبات اقتصادی و اجتماعی و سیاسی چه در روند تاریخ اجتماعی، چه در روند مناسبات اجتماعی مورد بررسی قرار دهد.
در نگرش های جامعه شناسی هنر معمولأ روح اعتراض وجود دارد، یا به سرمایه داری یا به نظامهای سیاسی وفرهنگی و کمتر گزارش واقعی از واقعیت های موجود مشاهده می شود و همین نکته ارتباط ایدئولوژی و جامعه شناسی را بازگو می کند.
اما ایدئولوژی، در ذات خود، مجموعه بایدها و نباید و ساختار فکری، اجتماعی و اقتصادیست که جبرأ در شبکه بایدها و نبایدهای مذکور، شکل می گیرد. ایدئولوژی در مارکسیسم یک ساختار فکرپست که در نهایت ناظر به تشکیل نظام سیاسی و اقتصادی اجتماعی خاص کمونیستی و سوسیالیستی می گردد. در اسلام، ایدئولوژی ساری، قاعده نیست، بلکه استثنایی است که درشرایط خاص به وجود می آید، ایدئولوری اسلامی به عنوان مجموعه ای از بایدها ونباید که جنبه جبری نیز جزو ذاتی آن است، در مرا حل خاص از تاریخ اسلام، به ویژه در یکصد سال اخیر در روند مبارزات ضد استعمارو و ضد استبدادو با حکومت جابر بوجود آمده و هدف آن اسقاط حکومت قبلی و جایگزینی حکومت جدید بوده است به این ترتیب تفاوت عمده ای بین معارف اسلامی و ایدئولوری اسلامی وجود دارد.
معارف اسلامی، چون چشمه زلالی مداوم، شفاف از مجموعه ای از دانشهای فلسفی، عرفانی واخلاقیست، اما ایدئولوژی دارای غلظت و شدت بایدها و نبایدها و برای تشکیل حکومت و یا در اختیار گرفتن قدرت است.
اینک مکاتب هنری مرتبط با دوتعریف فوق، جامعه نشناسی و ایدئولوژی بررسی می گردد:
- مکتپ واقع گرایی انتقادی
- مارکسیسم وهنر واقع گرایی اجتماعی
- مکتب فرانکفرت و جامعه شناسی هنر
- مارکسیسم ساختارگرا و جامعه شناسی هنر
- نظریه مکتب عشق و ارتباط آن با ایدئولوژی
به نظرم قسمت پنجم بیشتر مورد استفاده ما باشه.که توضیحات کامل این بخش رو حتمآ در فرصت دیگری قرار میدهم.
پ.ن: خواهشآ دوستانی که یکی دو بار اینجا رو خواندن زیاد تعجب نکنند،قرار بود من از آموخته ها و تجربیاتم بنویسم،که میتونه از جامعه شناسی باشه تا مثلآ گرفتن پنچری یه هواپیما. به هر حال به بزرگواری خودتان ببخشید.